فارس شناخت

مطلب از ایسنای فارس است .

معتادان و كارتن‌خواب‌ها رديف خوابيده‌اند، در ميان نخاله‌ها و زباله‌هايي كه بوي مشمئز كننده‌شان رهگذران را وامي‌دارد بيني خود را بگيرند، ديوار را دور مي‌زنم و از در شمالي پا در دالان مسجد مي‌گذارم، صداي تاريخ شيعه در گوشم پژواك مي‌كند.

به‌گزارش خبرنگار ايسنا از شيراز، هر آجر اين بنا خاطره‌اي از صفحات كتاب خاطرات مذهب تشيع، مبارزه‌ها و جان‌فشاني‌ها و.... به‌خاطر دارند، خاطراتي كه اكنون مي‌رود  در گذر ايام و كم‌توجهي به مرمت اين بنا، آوار شود.

صحن پر است از نخاله و هرجا نگاه مي‌كنم زخمي بر پيكر مسجد نشسته، دريغ از مرهمي كه به‌وقت بر اين تن رنجور رمق رفته را بازگرداند.

ديوارها ناتوان از تحمل بي‌رحمي باد و باران، ذره‌ذره رنگ خاطراتشان مي‌بازد و تكه تكه از وجودشان خاك مي‌شود و بر زمين آوار! و در اين ميان داربست‌هاي آهني، سرد و خاموش برپا شده‌اند بي‌آنكه استاد و بنايي بر بلنداي آن قصد مرمت داشته باشد.

حوض مسجد ديگر جلوه‌اي از جبروت ساختمان را در كدورت گرد گرفته‌اش منعكس نمي‌كند، رخوت از جرزهاي ديوار، فرياد مي‌شود و در همهمه ساكت و خاموش مسجد، آشوبي به دل بيننده ميهمان مي‌كند.

مقابل خدايخانه، ذهن مي‌رود تا عمق خاطرات، خاطره روزهايي نه‌چندان دور كه مسجد ماواي هم‌انديشان و دلسوختگان مذهب تشيع علوي بود و امروز در غربت تشيع، در ايامي كه هر بيگانه‌اي نشتر به تن اسلام و دين فرو مي‌كند، بزرگترين پايگاهي كه مي‌توانست فرهنگ علوي را نشر دهد، در جدالي نابرابر، برهنه در مقابل دست ويرانگر باد و باران، دوستاني كه مرهم‌گذار تنش باشند را نمي‌يابد.

صداي قاريان كلام خدا را مي‌توان شنيد، كافي است موم از گوش جان پاك كنيم، چشم‌ها را به آب زلال بشوييم و درد‌هاي دل مسجد جمعه شيراز را بشنويم كه چه نزار، ناله تنهايي سر مي‌دهد.

شبستان خالي مسجد، ديگر گوشه دنج عابدان نيست، سرما، كزت مي‌دهد و گرد و غبار شيشه‌ها همه زيبايي رنگ‌هايي كه از پنجره‌هاي مشبك به‌درون شبستان مي‌تابد را تار كرده، دل مي‌گيرد از اين همه تنهايي و غربت.

به گزارش ايسنا مسجد جامع عتيق، مسجد جمعه، مسجد جامع یا مسجد آدینه، از کهن‌ترین مساجد قدیمی شیراز است که در شرق حرم شاهچراغ (ع) قرار دارد.

مسجد با صحني وسيع داراي دو ایوان، بنايي مرتفع، چندين حجره و شبستان و در بعضي قسمت‌ها در دو طبقه بنا شده است.

بناي اوليه اين مسجد قديمي به سال دويست و هشتاد و يك هجري قمري بازمي‌گردد، زماني كه عمروليث صفاري در دوران حكومتش در شيراز دستور احداث آن را در جايي كه هسته تاريخي، مذهبي اين شهر محسوب مي‌شود، صادر كرد.

مسجد عتيق شش در دارد كه در شمالي معروف به دوازده‌امام بوده و كتيبه‌اي بر بالاي آن به‌خط علي‌جوهري قرار داشته و با كاشي‌ مقرنس‌كاري شده است.

چهار كتيبه كه در ورودي اين در وجود دارد به‌نام دوازده امام مزين و دوطرف بام آن دو گلدسته طاق‌نماي مسجد را زيباتر كرده است.

در حاشیه بالای داخلی این طاق نیز سوره هل اتی با خط نسخ بر روی کاشی نگاشته شده و انتهای ورودي پلکانی است که به پشت بام و گلدسته ها ختم می‌شود.

در ضلع غربی این طاق نما، دالان درب دوازده امام ( درب شمالی ) و پنج طاق نما قرار گرفته است و در پشت این دالان و طاق نماها، شبستان کوچکی قرار گرفته است. 

در سال 1347 ه.ش. در شرق طاق نمای وسطی، شبستانی بزرگ به طول 30 متر و عرض 17 متر با 5 در آهنی مشبک و محرابی از سنگ مرمر عالی و ازاره هایی تا ارتفاع یک و نیم متر با سنگ مرمر ساخته شد كه قسمتی از این شبستان دو طبقه و عرض آن نیز 5.5 متر است.

بر روی ستون‌ها و بدنه این شبستان کاشی‌کاری و بر آن آيات قرآني و احاديثي در ميان نقش‌هايي از گل و بوته، زينت‌بخش شبستان شده است.

اما ضلع جنوبی مسجد كه بيش از هزار و دويست‌متر مربع مساحت داشته و طاق‌نماي بزرگي دارد، با كتيبه‌اي مزين است كه تنها بخشي از اين كتيبه باقي مانده و مابقي آن مانند بخش‌هاي مختلف مسجد تخريب شده و به‌دليل كم توجهي در گذر ايام از بين رفته است.

كتيبه زيباي ديگر بر فراز در ورودی شبستان در ضلع جنوبی قرار دارد كه با خط ثلث پيچيده بر آن آيات كلام‌الله نگاشته و متاسفانه بخشي از آن اكنون تخريب شده است، كتيبه‌اي كه در دوران شاه طهماسب تهيه و بر اين رواق نصب شده است.

در دو طرف شبستان دو طبقه وجود دارد که سقف آن از آجر است و در انتهای آن نیز، محرابی کاشی کاری شده قرار دارد كه سوره توحید و نام پنج تن بر اين كتيبه با خط كوفي نوشته شده است.

در ضلع شرقی این شبستان کوچک، شبستان چهل ستون قدیمی با عرض 32 متر و طول 45 متر واقع شده كه سقف آن از آجر  ساخته شده و  چهل ستون مکعبي با طول 2 و عرض 2 متر آن را برپا داشته است.

این شبستان چهار در دارد که به صحن گشوده می‌شود و بر سر در آن کتیبه‌ای است که با خط ثلث پیچیده نگاشته شده است و هم اینک برخی از قسمت‌های آن تخریب شده است. این کتیبه نیز در زمان حکومت شاه طهماسب صفوی (930-984 ه.ق) نگاشته شده و نشان‌دهنده تاريخ مرمت مسجد در آن دوره است.

در مغرب شبستان کوچک و در قرینه با شبستان چهل ستون، شبستان بزرگی با عرض 35 متر و طول 45 متر با سقف آهن کوبی شده كه 12 ستون بتون آرمه پوشیده از سنگ مرمر آن را محكم كرده، قرار دارد.

منبر دوازده پله‌اي مسجد را كه از  چوب و سنگ مرمر احداث شده به‌همراه سيزده كتيبه حاوي آيات كلام خدا در اين شبستان قرار دارد، اگرچه منبر بزرگ مسجد هم از تخريب زمان در امان نمانده است.

ضلع غربی دارای دو در است که سر در یکی از آنها، یزدی بندی است و مقرنس کاری و کاشی کاری و معرق کاری شده است.

این در که یکی از درهای مهم مسجد به‌شمار مي‌رود، بر فراز خود كتيبه‌اي از آيات قرآن دارد كه به‌خط ثلث عالي نوشته شده و تاريخ يك هزار و بيست و هفت را در پايين آن مي‌توان ديد.

اما در امتداد همین کتیبه، کتیبه‌ای دیگري بر ديوار نصب شده كه تنها قسمتي از آن باقي مانده و تاريخ نگارش آن يك‌هزار و بيست وشش هجري قمري و نشان‌دهنده مرمتي است كه در دوران شاه‌عباس انجام شده است.

در ضلع غربی این مسجد ده طاق نما وجود دارد و در پشت آنها نیز شبستان کوچکی قرار گرفته است. در یکی از این طاق نماها دالان در ورودی است.

در ضلع شرقی مسجد نیز طاق نمای بزرگی قرار دارد که در پیشانی آن اندکی کاشی کاری شده و هم اینک داربست‌هايي براي مرمت در آن برپا شده است.

به‌گزارش‌ايسنا، صحن مسجد جامع كه مساحتي بالغ بر  يك‌هزار و  672 متر مربع داشته و با سنگ‌های مرمر مفروش بوده، سنگ‌هايي كه گذرزمان و اقدامات عمراني مختلف و كم‌توجهي نگهدارندگان مسجد، از زيبايي‌ها و يك‌دستي آن كاسته است!!

در دالان‌های ورودی مسجد چندین سنگاب وجود داشته که همیشه پر آب بوده و براي اين ايجاد شده تا افراد هنگام ورود ابتدا پاي خود را در آب بشويند و وضو سازند و با طهارت وارد مسجد شوند، سنگاب‌هايي كه امروز تنها سنگ هستند بدون آب!!

به‌گزارش ايسنا بنايي چهارگوش و مكعب شكل كه در ميان صحن مسجد احداث شده و بناي آن به سال هفتصد و پنجاه و دو هجري قمري و به دوران شيخ ابواسحاق اينجو باز مي‌گردد، دار‌المصحف، خداي‌خانه، بيت‌المصحف يا خداخانه ناميده مي‌شود و مكاني است كه در آن قرآن تلاوت مي‌شد و مصحف‌هاي كلام خدا در آن نگهداري مي‌شد.

قبلا در اين مكان قرآن‌هایی تاریخی به خط امیرالمؤمنین علی (ع)، امام حسن (ع)، امام صادق (ع) و چند تن از صحابه پیامبر و تابعین او نگاهداری می‌شده است.

قرآن ديگري در اين مكان قرار داشته كه به خط عثمان خليفه سوم نگاشته شده و قطره خوني برآن چكيده كه مي‌گويند در زمان قتل وي بر آن افتاده است. 

عمارت خدایخانه و ایوان‌های آن، دارای 12 متر طول و 10 متر عرض است و مساحت اتاقی که در وسط آن قرار گرفته است به ابعاد 8 متر طول و 6 متر عرض بوده و از سنگ و گچ ساخته شده است.

در چهار گوشه خدایخانه، چهار ستون مدور مانند و نمای بیرونی آن از سنگهای مکعب شکل آجر مانند است که لابه لای آن سنگ‌های رنگین به کار رفته و با گچ نصب شده است. روی سنگ های ازاره پایین نیز نقش و نگار هایی دیده می شود.

معماری این بنا مانند خانه کعبه است اما گرداگرد خدایخانه، ایوانی به عرض دو متر ساخته شده است تا اتاق را از گرما حفظ كند.

در لبه بالای ناحیه داخلی ایوان‌ها، کتیبه‌ای به خط ثلث عالی قرار دارد كه یحیی الجمالی الصوفی آن را نگاشته و خطوط آن با هنرمندي به‌گونه‌اي است كه برجسته مي‌نمايد.

مسجد جامع عتیق در مرور ايام و به‌واسطه بلايايي مانند زلزله، بارها روبه ويراني نهاد و چهار بار پيش از اين مرمت شده است.

به‌گزارش ايسنا اولين بار در سال 973 ه.ق. در زمان حکومت شاه طهماسب اول صفوی، پس از آن در سال 1026 ه.ق. و 1027 ه.ق. در زمان حکومت شاه عباس کبیر، سومين بار در سال 1092 ه.ق. در زمان سلطنت شاه سلیمان صفوی و چهارمين بار در سال 1318 ه.ش. توسط اداره باستان شناسی فارس مرمت شده است.

در آخرين بار خدایخانه كه كاملا از بین رفته و برخی از کتیبه هایش نابود شده بود توسط اداره باستان شناسی فارس و با همیاری واجد کاتب، سید آقا بزرگ نسابه، صرافت، رحیم صمیم، سید هاشم، در سال 1326 ه.ش. کاملا" مرمت شد.

به‌گزارش ايسنا، اما امروز مسجد جامع عتيق در خاموشي و سكوت، مسير تخريب را طي مي‌كند، روزگار غربت و تنهايي را، مسجدي كه يكي از بزرگترين و قديمي‌ترين مساجد شيراز به‌شمار مي‌رود، روزهاي سختي را از سر مي‌گذراند و دست ياري به‌سوي دلسوختگان دراز كرده است.

به گزارش ايسنا در عين حال قائم مقام اداره کل میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری فارس از مرمت مسجد جامع عتیق شیراز  در آينده نزديك خبرداد.

بهزاد علی ثابت گفت : با توجه به اهمیت مسجد جامع عتیق به عنوان قدیمی ترین مسجد استان فارس و یکی از قدیمی ترین مساجد جهان اسلام مرمت این اثر شاخص تاریخی با حساسیت های ویژه به لحاظ قدمت اثر ، موقعیت آن در بافت تاریخی و همجواری آن با حرم مطهر حضرت شاهچراغ (ع)   در دستور کار این اداره کل قرار گرفته است .

 عضو هیأت امنای مسجد جامع عتیق شیراز گفت : برهمین اساس جلساتی با حضور مرمتکاران پیشکسوت و زبده کشور درخصوص این اثر منحصربفرد تاریخی برگزار شد که حاصل این جلسات در طرح مرمت بنالحاظ می شود.

 ثابت افزود: اگرچه هم اکنون نیز بخشهایی از این اثر تاریخی در دست مرمت قرار دارد که در طی این عملیات تزئینات یزدی بندی سردر ضلع شمالی با اختصاص بیش از 300 میلیون ریال در دست مرمت است اما در صورت اختصاص اعتبار مورد نیاز مرمت جامع بنا به زودی آغاز خواهد شد.

 به گزارش ايسنا امروز در دوره‌اي كه اقدامات فرهنگي با رويكرد مذهب و دين در شهري كه سومين حرم اهل بيت است، نمودي بيشتر پيدا كرده و زاويه توجه مسئولان به آن سمت معطوف شده است، عزلت مسجد جامع عتيق شيراز هم بايد پايان پذيرد.

مكاني كه در قلب بافت مذهبي و هسته مركزي شيراز قرار دارد و مي‌توان با مرمت سريع، آن را به امكاني با ظرفيت‌هاي وسيع در مسير اشاعه فرهنگ علوي تبديل كرد.

مسجد جامع عتيق نيازمند ياري است، نيازمند توجه، نيازمند دلسوزي دلسوختگاني كه بار ديگر رونق را به آن بازآورده و زمينه دميدن روح زندگي‌اي دوباره به آن را فراهم كنند.